Tết Nguyên Đán Là Gì? Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Phong Tục Ngày Tết Việt Nam

Tết Nguyên Đán không chỉ là thời điểm chuyển giao năm cũ và năm mới, mà còn là dịp thiêng liêng gắn kết gia đình, tưởng nhớ tổ tiên và gìn giữ những giá trị văn hóa lâu đời của dân tộc. Vậy Tết Nguyên Đán là gì, bắt nguồn từ đâu, mang ý nghĩa như thế nào trong đời sống người Việt, và vì sao ngày Tết lại có sức ảnh hưởng sâu sắc đến vậy? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu trọn vẹn về ngày lễ quan trọng nhất trong năm của người Việt Nam.

Tết Nguyên Đán là gì?

Tết Nguyên Đán là lễ mừng năm mới theo lịch Âm, được xem là ngày lễ truyền thống lớn nhất và quan trọng nhất của người Việt. Ngày mùng 1 tháng Giêng Âm lịch được coi là ngày đầu tiên của năm mới, thường rơi vào khoảng cuối tháng Một đến giữa tháng Hai dương lịch.

Trong đời sống thường ngày, Tết Nguyên Đán còn được gọi bằng nhiều tên quen thuộc như Tết Ta, Tết Cả, Tết Âm lịch, Tết Cổ Truyền, hay đơn giản là Tết. Cách gọi “Tết Ta” thường dùng để phân biệt với Tết Tây, tức Tết Dương lịch theo lịch quốc tế.

Không chỉ là một ngày lễ, Tết Nguyên Đán là một khoảng thời gian đặc biệt, kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần, với hàng loạt hoạt động chuẩn bị, nghi lễ, phong tục và sinh hoạt văn hóa đặc trưng.

Thời gian diễn ra Tết Nguyên Đán

Theo quan niệm truyền thống, Tết chính thức kéo dài trong ba ngày đầu năm, gọi là Tân niên, từ mùng 1 đến mùng 3. Do tính theo lịch mặt trăng, Tết Nguyên Đán muộn hơn Tết Dương lịch. Ngày mồng 1 Tết thường rơi vào khoảng từ ngày 21/01 đến 19/02 dương lịch, không bao giờ sớm hơn hoặc muộn hơn ngoài khoảng thời gian này.

Lịch Âm có quy tắc ba năm nhuận một tháng, nhằm điều chỉnh sự chênh lệch giữa chu kỳ mặt trăng và chu kỳ mặt trời. Vì vậy, thời điểm Tết Nguyên Đán mỗi năm có thể xê dịch.

Không khí Tết thường bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp Âm lịch, khi các gia đình làm lễ tiễn Ông Công Ông Táo về trời. Những ngày sau đó là khoảng thời gian chuẩn bị Tết với việc dọn dẹp nhà cửa, sắm sửa, gói bánh và cúng Tất Niên.

Trên thực tế, kỳ nghỉ Tết thường kéo dài hơn 3 ngày, và nhiều gia đình coi đến hết rằm tháng Giêng mới thực sự kết thúc không khí Tết.

Trước khi Tết đến, nhiều người thường tìm hiểu bao nhiêu ngày nữa đến Tết để chủ động sắp xếp công việc và kế hoạch sum họp gia đình.

Nguồn gốc của Tết Nguyên Đán

Về nguồn gốc, Tết Nguyên Đán của người Việt được nhìn nhận theo hai hướng chính: ảnh hưởng từ văn hóa Đông Á và yếu tố bản địa.

Theo nhiều tài liệu lịch sử, Tết Nguyên Đán chịu ảnh hưởng từ văn hóa Trung Hoa cổ đại, được du nhập vào Việt Nam trong thời kỳ Bắc thuộc. Lễ mừng năm mới theo lịch Âm đã xuất hiện từ rất sớm trong xã hội nông nghiệp phương Đông, gắn liền với chu kỳ mùa vụ, thời tiết và canh tác lúa nước. Trải qua các triều đại, lịch pháp và nghi lễ Tết dần được định hình và phổ biến rộng rãi.

Bên cạnh đó, trong kho tàng truyền thuyết dân gian Việt Nam, Tết được cho là đã tồn tại từ thời các vua Hùng. Sự tích bánh chưng bánh dày kể rằng hoàng tử Lang Liêu đã dâng bánh chưng tượng trưng cho đất, bánh dày tượng trưng cho trời trong dịp đầu năm mới. Vua Hùng từ đó chọn ngày này làm ngày Tết của dân tộc. Truyền thuyết này phản ánh tư duy nông nghiệp bản địa và quan niệm vũ trụ của người Việt cổ.

Thực tế, Tết Nguyên Đán của người Việt là kết quả của sự giao thoa và phát triển lâu dài giữa văn hóa bản địa và ảnh hưởng khu vực. Qua hàng nghìn năm, người Việt đã Việt hóa Tết, tạo nên bản sắc riêng, khác biệt với Tết của các quốc gia Á Đông khác.

Ý nghĩa của ngày Tết cổ truyền Việt Nam

Khởi đầu một năm mới

Tết Nguyên Đán tượng trưng cho sự khởi đầu, đổi mới và tái sinh. Theo quan niệm Á Đông, những gì diễn ra trong những ngày đầu năm có ảnh hưởng lớn đến vận may của cả năm. Vì vậy, người Việt luôn cố gắng giữ tâm thế vui vẻ, lạc quan, tránh điều xui rủi để khởi đầu năm mới thuận lợi.

Đoàn viên và gia đình

Tết là dịp đoàn tụ thiêng liêng. Dù đi làm ăn xa đến đâu, nhiều người vẫn mong được trở về quê nhà, sum họp bên ông bà, cha mẹ. Những bữa cơm ngày Tết, nén hương trên bàn thờ gia tiên là biểu tượng của sự gắn kết gia đình và truyền thống “uống nước nhớ nguồn”.

Tâm linh và tín ngưỡng

Tết gắn liền với nhiều nghi lễ tâm linh như cúng Giao Thừa, cúng gia tiên, đi lễ chùa đầu năm. Người Việt tin rằng đầu năm là lúc con người gần gũi với thần linh và tổ tiên nhất, nên việc cầu an, cầu phúc, cầu may mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc.

Giá trị văn hóa và tinh thần

Tết là thời điểm hội tụ tinh hoa văn hóa dân tộc: từ ẩm thực truyền thống, nghệ thuật trang trí, đến phong tục ứng xử và lễ hội dân gian. Không khí Tết mang lại niềm vui, sự hy vọng, giúp con người tạm gác lại bộn bề cuộc sống để hướng về những điều tích cực.

Những phong tục tập quán đặc trưng ngày Tết Nguyên Đán của người Việt

Trong dịp Tết cổ truyền, người Việt duy trì nhiều phong tục quen thuộc, phản ánh đời sống tâm linh và văn hóa cộng đồng.

Cúng Ông Công, Ông Táo (23 tháng Chạp)

Ngày 23 tháng Chạp Âm lịch, các gia đình làm lễ tiễn Ông Công Ông Táo về trời. Theo tín ngưỡng dân gian, Táo Quân là vị thần bếp cai quản sinh hoạt gia đình và sẽ lên chầu trời báo cáo việc tốt xấu trong năm. Lễ cúng thường có mâm cơm, áo mũ giấy và cá chép phóng sinh, với mong ước năm mới ấm no, thuận lợi.

Dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa

Trước Tết, mọi nhà đều tổng vệ sinh để xua đi điều không may của năm cũ và đón vận khí mới. Sau đó, nhà cửa được trang trí bằng hoa mai, hoa đào, cây quất, câu đối đỏ… tạo không khí tươi vui, ấm cúng ngày xuân.

Gói bánh chưng, bánh tét

Bánh chưng và bánh tét là món ăn truyền thống không thể thiếu trong ngày Tết. Việc quây quần gói bánh trước Tết không chỉ để chuẩn bị đồ cúng, mà còn là dịp gắn kết gia đình và gìn giữ truyền thống văn hóa lâu đời.

Cúng Giao Thừa (Lễ Trừ Tịch)

Đêm Giao Thừa là khoảnh khắc thiêng liêng nhất trong năm. Các gia đình làm lễ cúng để tiễn năm cũ và đón năm mới, cầu mong bình an, may mắn và hạnh phúc cho cả gia đình.

Với các gia đình sinh sống tại căn hộ, việc cúng Giao Thừa ở chung cư thường được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp không gian và đảm bảo an toàn.

Xông đất (đạp đất đầu năm)

Người đầu tiên bước vào nhà sau Giao Thừa được coi là người xông đất. Theo quan niệm dân gian, người này có thể ảnh hưởng đến vận may của gia chủ trong cả năm, nên thường được chọn kỹ lưỡng.

Chúc Tết và mừng tuổi

Trong những ngày đầu năm, con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ bằng những lời tốt đẹp. Người lớn mừng tuổi trẻ em bằng bao lì xì đỏ, tượng trưng cho may mắn và lộc đầu năm.

Bên cạnh việc chúc Tết gia đình, nhiều người cũng quan tâm đến cách chúc Tết sếp sao cho lịch sự và phù hợp văn hóa công sở.

Đi lễ chùa đầu năm

Nhiều gia đình đi lễ chùa, đền đầu năm để cầu an, cầu phúc và tìm sự bình yên trong tâm hồn, đồng thời kết hợp du xuân những ngày đầu năm mới.

Dịp cuối năm cũng là thời điểm doanh nghiệp chuẩn bị quà tất niên cho đối tác nhằm tri ân và duy trì mối quan hệ hợp tác.

Nét văn hóa ẩm thực ngày Tết

Ẩm thực là phần không thể thiếu trong dịp Tết Nguyên Đán. Mỗi gia đình đều chuẩn bị mâm cỗ để cúng gia tiên và đãi khách đầu năm, với các món truyền thống như bánh chưng, bánh tét, giò chả, dưa hành, củ kiệu, thịt đông, canh măng hoặc các món đặc trưng khác. Mâm cỗ Tết thể hiện sự đủ đầy và mong ước một năm mới no ấm, sung túc.

Ngày Tết thường có khay mứt với nhiều loại mứt, bánh kẹo, hạt dưa, hạt hướng dương để mời khách. Việc nhâm nhi mứt Tết cùng chén trà nóng tạo nên không khí thân mật, ấm áp trong những ngày đầu năm.

Mỗi miền có những món ăn Tết đặc trưng riêng. Miền Bắc nổi bật với bánh chưng, thịt đông, dưa hành. Miền Trung có bánh tét và dưa món. Miền Nam quen thuộc với thịt kho hột vịt, củ kiệu tôm khô. Dù khác nhau về hương vị, các món ăn ngày Tết đều mang chung ý nghĩa cầu chúc hạnh phúc và đủ đầy cho năm mới.

Tết Nguyên Đán trong đời sống hiện đại

Trong xã hội hiện đại, cách đón Tết của nhiều gia đình đã có sự thay đổi. Một số phong tục truyền thống như tự gói bánh, làm mứt không còn phổ biến ở đô thị, thay vào đó là mua sẵn để tiết kiệm thời gian. Nhiều người cũng lựa chọn du lịch dịp Tết như một cách nghỉ ngơi và trải nghiệm đầu năm.

Tết ngày nay gắn liền với công nghệ hiện đại. Lì xì điện tử, chúc Tết qua mạng xã hội, gọi video cho người thân ở xa giúp việc kết nối trở nên nhanh chóng và thuận tiện hơn, đặc biệt với những gia đình không thể sum họp trực tiếp.

Dù hình thức ăn Tết có thay đổi, giá trị cốt lõi của Tết Nguyên Đán vẫn được gìn giữ. Đoàn viên gia đình, tưởng nhớ tổ tiên và hướng đến một năm mới bình an vẫn là ý nghĩa trung tâm, giúp Tết vừa phù hợp nhịp sống hiện đại vừa giữ được bản sắc truyền thống.

Không chỉ trong gia đình, nhiều doanh nghiệp cũng chú trọng trang trí Tết văn phòng để tạo không khí đầu năm và gắn kết nhân sự.

Những điều kiêng kỵ trong ngày Tết

Theo quan niệm dân gian, những ngày đầu năm có ảnh hưởng đến vận may cả năm, vì vậy người Việt thường kiêng một số việc để cầu mong năm mới thuận lợi.

• Kiêng quét nhà, đổ rác mùng 1: Tránh quét nhà hoặc đổ rác vào ngày đầu năm vì quan niệm sẽ làm thất thoát tài lộc. Thường dọn dẹp xong trước Giao Thừa hoặc để sang mùng 2, mùng 3.
• Kiêng cho lửa, cho nước đầu năm: Lửa tượng trưng cho vận may, nước tượng trưng cho tài lộc, nên ngày đầu năm hạn chế cho lửa hoặc cho nước người khác.
• Kiêng vay mượn, đòi nợ: Ngày đầu năm tránh vay tiền, trả nợ hoặc đòi nợ vì được cho là dễ mang đến sự túng thiếu, không suôn sẻ trong năm mới.
• Giữ lời nói và cảm xúc tích cực: Tránh cãi vã, to tiếng, nói điều xui rủi. Mọi người cố gắng vui vẻ, hòa nhã để cả năm thuận hòa.
• Tránh làm vỡ đồ đạc: Làm vỡ chén bát, gương kính ngày Tết bị xem là điềm không may, nên sinh hoạt cẩn thận hơn trong những ngày đầu năm.

Các kiêng kỵ trên mang tính tín ngưỡng dân gian, thể hiện mong muốn năm mới bình an, thuận lợi. Ngày nay có thể linh hoạt, nhưng tinh thần “có kiêng có lành” vẫn được nhiều gia đình gìn giữ.

Tết Nguyên Đán không chỉ là ngày lễ mừng năm mới, mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc của người Việt. Qua hàng nghìn năm, Tết vẫn giữ vai trò trung tâm trong đời sống tinh thần, kết nối quá khứ với hiện tại, cá nhân với gia đình và cộng đồng.

Dù cách đón Tết có thay đổi theo thời gian, ý nghĩa cốt lõi của Tết Nguyên Đán vẫn còn nguyên giá trị: đó là sự đoàn viên, lòng biết ơn cội nguồn và niềm tin vào một năm mới an khang, hạnh phúc. Chúc bạn và gia đình một mùa Xuân Bính Ngọ 2026 thật bình an và trọn vẹn.